blok reklamowy

Czy wiercenie w stali musi być uciążliwe?

Wiercenie w stali wykonywane za pomocą wiertarek ręcznych może się stać czynnością bardzo uciążliwą, jeśli użyjemy do tego wierteł o nieodpowiedniej geometrii. Zastanówmy się więc, jakie wiertła najlepiej zastosować do tego typu operacji.

Oczywiste jest, że do wiercenia w stali używa się wierteł krętych specjalnie przeznaczonych do tego typu obróbki. Jednakże wiele osób, które muszą wykonywać otwory w stali, narzeka, że chociaż używa do tego prawidłowych narzędzi, jest to operacja długotrwała i wymagająca użycia dużej siły nacisku na wiertarkę, a więc męcząca. Można więc zapytać, skąd wynika konieczność stosowania tak dużej siły? Najprościej można odpowiedzieć, że – z geometrii wierteł. Wiertła standardowe mają bowiem najprostszą z możliwych geometrię krawędzi skrawających, czyli skręcone krawędzie stożkowate, połączone krawędzią poprzeczną zwaną ścinem. Znajduje się on na samym wierzchołku osi wiertła. Konsekwencją tego usytuowania jest bliska zeru prędkość obwodowa ścina. Jego krawędź tnąca jest do tego tępa i dlatego bierze niewielki udział w procesie wiercenia. W zasadzie szlifuje tylko powierzchnię obrabianego metalu. Ponieważ ścin nie jest ostry, nie centruje wiertła, pozwalając zbaczać mu z wyznaczonego punktu wiercenia w pierwszej fazie wykonywania otworu (tylko podczas wiercenia ręcznego). Na skutek tego dochodzi często do zarysowania powierzchni elementu, w którym wiercimy.

Aby do tego nie dopuścić, musimy wywierać mocny docisk na narzędzie. Badania wykazały, że do 60% siły nacisku zużywane jest na pokonanie oporu, który metal stawia ścinowi. Duża siła nacisku i tarcie w strefie skrawania są przyczynami powstawania w niej wysokiej temperatury. Aby temu zapobiec, musimy stosować chłodzenie. Stąd, jak widać, krawędź ścina jest przyczyną wielu kłopotów z wierceniem w metalach, szczególnie w twardej stali. Jedną z metod radzenia sobie z nimi jest stosowanie wierteł o zoptymalizowanej geometrii, która eliminuje konieczność stosowania dużej siły, jednocześnie zwiększając szybkość wiercenia w metalach.

Aby sprawdzić, jak skuteczne jest wiercenie wiertłami o zmodyfikowanej geometrii krawędzi skrawających ostrzy, wykorzystaliśmy do tego wiertła: HSS (o zmodyfikowanej geometrii typu A (zob. rysunek zamieszczony w artykule), HSS TiN (wiertła HSS pokryte azotkiem tytanu o zmodyfikowanej geometrii typu A) i kobaltowe HSS-Co (o zmodyfikowanej geometrii typu D) i porównaliśmy otrzymane wyniki z wynikami użycia popularnego wiertła HSS o tradycyjnej geometrii typu B, czyli z dużym ścinem. Wszystkie użyte przez nas narzędzia miały średnicę 10 mm. Wykonywaliśmy nimi otwory o głębokości 10 mm w stali konstrukcyjnej przy użyciu wiertarki 1000-watowej. Stosowaliśmy nacisk wiertłem na obrabiany element stalowy przez obciążenie dźwigni stojaka wiertarskiego sztabą stalową o wadze 10 kg. Wiercenie było więc wykonywane bez udziału operatora, przez co zostały wyeliminowane czynniki przypadkowe towarzyszące ręcznemu wykonywaniu tej operacji. Rola operatora sprowadzała się tylko do włączenia i wyłączenia wiertarki oraz do podawania emulsji chłodząco-smarującej do strefy wiercenia.

Wiertłem HSS o zmodyfikowanej geometrii A uzyskaliśmy następujące czasy: 18 s (10 kg) i 16,25 s (10 kg); zaś HSS TiN o geometrii A – 9 s (10 kg) i 9 s (10 kg); HSS-Co o geometrii D – 21 s (10 kg) i 14 s (10 kg). Otwory porównawcze wykonane wiertłem HSS o tradycyjnej geometrii typu B zostały wywiercone w następujących czasach: 1 m 07 s (10 kg) i 54 s (10 kg).
Otrzymane wyniki pokazują, że wiertłami o zmodyfikowanej geometrii możemy wiercić nawet do ponad 6 razy szybciej niż wiertłami o tradycyjnej geometrii, a także, że w przypadku wykonywania otworów w stali konstrukcyjnej najbardziej wydajne są wiertła HSS TiN z geometrią typu A. W tego typu obróbce są one ponad 50% wydajniejsze niż wiertła kobaltowe, które odznaczają się bardzo wysoką trwałością, co wynika z właściwości użytego na nie materiału. Powodem szybszej pracy wierteł HSS TiN jest zmniejszenie tarcia w strefie skrawania przez pokrycie ich cienką warstwą azotku tytanu. Warstwa ta także zwiększa trwałość tych narzędzi.

Reasumując, można powiedzieć, że gdy musimy wiercić w stali z ręki, najlepiej jest używać wierteł o zmodyfikowanej geometrii, gdyż wtedy znacznie skrócimy proces wykonywania otworu, a tym samym nie będzie on dla nas bardzo uciążliwy. Wniosek ten szczególnie dotyczy osób, które do tego używają wiertarko-wkrętarek niemających rękojeści dodatkowych. Muszą one wywierać dość duży nacisk maszyną, co jest niewygodne i doprowadza do odchylania wiertła od wyznaczonej osi wiercenia. W efekcie uzyskany otwór jest małej jakości, a w czasie wiercenia wielokrotnie dochodzi do zakleszczenia się wiertła w obrabianym materiale, co jest przyczyną przeciążenia elektronarzędzia i ma negatywny wpływ na jegotrwałość.

ZOBACZ TAKŻE
guest
0 komentarzy
Inline Feedbacks
View all comments

AKADEMIA ŚLUSARSTWA (CZĘŚĆ XII). ŚCINANIE, PRZECINANIE I WYCINANIE METALI

Ścinanie, przecinanie i wycinanie metali polega na skrawaniu materiału narzędziem o kształcie klina. Do ścinania i przecinania ręcznego używa się przecinaków, a wycinanie wykonuje się za pomocą wycinaków.

 

Przecinak jest jednym z najstarszych i najprostszych, ale bardzo użytecznych narzędzi. Ścinanie, przecinanie i wycinanie należą do prostych operacji z zakresu ręcznej obróbki metali. Operacje te mają charakter przygotowawczy przed obróbką właściwą lub są stosowane wtedy, gdy istnieje potrzeba usunięcia z przedmiotu części materiału, a nie jest wymagana duża dokładność wymiarowa i wysoka jakość pozostałej powierzchni przedmiotu. Przecinaki, w zależności od przeznaczenia, mogą mieć różną wielkość oraz różny kształt wykończenia ostrza. Przecinak i wycinak składają się z dwóch różnych stref roboczych. Tylny, tępy koniec tych narzędzi jest przeznaczony do uderzania weń młotkiem. Część ta często ma osłonę dla zapewnienia bezpiecznej pracy i ochrony rąk przed przypadkowym uderzeniem młotka. Osłona ta może być wykonana z gumy, polichlorku winylu, elastomeru lub innych elastycznych i tłumiących drgania materiałów.
W typowych przypadkach ścinanie polega na usunięciu z obrabianego przedmiotu niepotrzebnych występów, nadlewów, zgrubień lub łbów nitów przy demontażu znitowanych części itp. Przecinanie ma miejsce wtedy, gdy np. dzielimy większą część na mniejsze kawałki lub oddzielamy fragment materiału z większej części. Wycinanie stosujemy wtedy, gdy wykonujemy w obrabianym materiale wgłębienia, rysy lub rowki. Wspólnym elementem tych wszystkich operacji jest działające na tej samej zasadzie narzędzie robocze o podobnym i stosunkowo prostym kształcie. Operacje ścinania, przecinania i wycinania wykonuje się na niezbyt grubych blachach, płaskownikach, kształtownikach lub prętach.

H_WZ 1550

Część robocza narzędzia do ścinania, przecinania i wycinania ma kształt klina, którego kąt rozwarcia wynosi od 8 do 12°. Zakończenie tej części ma kąt większy, który zależy od twardości obrabianego materiału (około 60° dla średniej twardości stali, ok. 70° dla żeliwa, brązu i twardej stali, ok. 35° dla aluminium i cynku, ok. 45° dla miedzi, mosiądzu i tytanu). W odróżnieniu od przecinaków, wycinaki tworzą grupę narzędzi o zróżnicowanym kształcie zależnym od rodzaju wykonywanej operacji. Rozróżnia się trzy podstawowe typy wycinaków: proste, wygięte i 4-krawędziowe. Wycinaki proste służą do wycinania rowków na powierzchniach płaskich i wypukłych, a wygięte na powierzchniach wklęsłych, zaś 4-krawędziowe stosuje się np. w operacjach wycinania szczelin w ściankach rur lub w grubych blachach. Po uderzeniu młotkiem w tylną powierzchnię (łeb) przecinaka lub wycinaka, część klinowa narzędzia wbija się w materiał obrabiany i powoduje jego rozdzielenie. Przebieg procesu ścinania i wycinania zależy od ustawienia i prowadzenia klinowego ostrza narzędzia. Kąt przyłożenia (?) powinien być taki, aby tarcie powierzchni części roboczej narzędzia było jak najmniejsze. Najczęściej wynosi on około 5°. Zbyt strome ustawienie narzędzia powoduje nadmierne zagłębienie ostrza w materiale i ciągłe zwiększanie grubości ścinanej warstwy. Natomiast zbyt płaskie ustawienie zmniejsza kąt przyłożenia i wtedy ostrze wychodzi z materiału.

H_WZ 1555

Dobrej jakości przecinaki są hartowane w specyficzny, dwustopniowy sposób. Część robocza (ostrze) powinna być twardsza niż tylna, tępa końcówka. Typowa twardość części roboczej powinna wynosić 53–60 HRc, a części tępej 35–46 HRc. Przecinaki i wycinaki wykonuje się ze stali węglowych lub stopowych i poddaje obróbce cieplnej w celu uzyskania odpowiednich właściwości mechanicznych. Ze stali węglowych wybiera się stal N8E i N8. Liczba w symbolu oznacza przybliżoną wartość węgla w dziesiątych częściach procenta, a litera „E” – stal płytko hartującą się. Symbol bez „E” oznacza stal głęboko hartującą się. Spośród stali stopowych na przecinaki i wycinaki stosuje się stale chromowo-wanadowe NZ2 i NZ3 o zawartości chromu od 0,9 do 1,2% i niskiej zawartości węgla.
Niezbędnym narzędziem podczas ścinania, przecinania i wycinania jest młotek, którego masa powinna wynosić od 400 do 800 g. Przyjmuje się, że na 1 mm szerokości ostrza przecinaka potrzeba około 40 g masy młotka, a w wypadku wycinaka – 80 g/mm.
Podczas ścinania naddatku na przedmiotach o dużej masie nie ma konieczności mocowania i unieruchamiania tych przedmiotów, natomiast przedmioty mniejsze należy mocować w imadle w taki sposób, aby warstwa materiału przeznaczona do ścięcia wystawała ponad górną krawędź szczęk. Grubość warstwy do usunięcia metodą ręcznego ścinania nie powinna przekraczać 4 mm.

H_WZ 1555-1

Większe naddatki należy podzielić na 2 lub 3 warstwy usuwane w kolejnych operacjach ścinania. Metodą doświadczalną stwierdzono, że największa wydajność obróbki ścinaniem jest wtedy, gdy w pojedynczym przejściu przecinaka usuwany jest wiór o grubości 1,5–2 mm. Podczas ścinania częstość uderzania młotkiem zależy od rodzaju wykonywanej operacji i od umiejętności oraz preferencji pracownika. Zaleca się aby uderzenia młotkiem w tylną część przecinaka wykonywać w odstępach 40–80 razy na minutę. Naddatki z dużych powierzchni usuwa się kolejno wycinakiem i przecinakiem. W pierwszej kolejności wycinakiem wycina się równoległe rowki na głębokość warstwy ścinanej, a następnie przecinakiem usuwa się pozostałe wystające grzbiety materiału oraz wygładza zadziory. Metale i stopy kruche ścina się na sucho, natomiast metale miękkie i ciągliwe wymagają smarowania ostrza narzędzia olejem mineralnym. Dokładność obróbki ścinaniem nie jest duża i w zależności od doświadczenia ślusarza wynosi 0,25–1,0 mm.

H_WZ 1560

Wycinaki są przeznaczone do wycinania rowków. Zależnie od kształtu rowka i miejsca, w którym ma być wykonane wycinanie, stosuje wycinaki o różnym kształcie i różnych wymiarach krawędzi tnących. W praktyce z wycinaniem mamy najczęściej do czynienia wtedy, gdy chcemy z blachy wyciąć element o skomplikowanym zarysie. W takim przypadku blachę z wytrasowanym zarysem należy ułożyć na kowadle lub grubej płycie stalowej, a następnie przykłada się do niej przecinak w odległości około 2 mm od wytrasowanej linii i pobija się młotkiem tylną część wycinaka. Po każdym uderzeniu należy przesunąć wycinak nieco dalej wzdłuż trasy i ponownie uderzać młotkiem. Należy pamiętać, że do przecinania blachy po łuku należy używać przecinaka z krawędzią wypukłą. Po nacięciu całego zarysu blachę obraca się na drugą stronę i, prowadząc przecinak wzdłuż widocznych wcześniej wykonanych śladów nadcięcia, powtarza się operację wycinania. Często przy wycinaniu zarysu formatki z grubszej blachy operację wycinania należy powtórzyć kilkakrotnie.

110_HSgrož

Przecinanie, ścinanie i wycinanie ręczne są to operacje bardzo pracochłonne i wymagające pewnego już doświadczenia. W celu zwiększenia wydajności tych procesów i ułatwienia pracy ślusarzom stosuje się coraz częściej przenośne urządzenia mechaniczne, m.in. młotki pneumatyczne i elektryczne. Młotki te wykonują główny ruch roboczy narzędzia (pobijanie), natomiast ruchy posuwowe i dosuwowe nie są zmechanizowane i wykonuje je operator trzymając młotek oburącz. Wycinanie bardziej lub mniej złożonych kształtów z blachy można także wykonać za pomocą wyrzynarki z odpowiednim brzeszczotem.
Praca za pomocy przecinaka i wycinaka może być niebezpieczna. Dłonie ślusarza są narażone na uderzenia młotkiem, a inne części ciała na uderzenia odpryskującymi kawałkami obrabianego materiału. W celu zabezpieczenia oczu należy zawsze stosować okulary ochronne, a na narzędziu powinna być założona specjalna osłona w celu ochrony dłoni trzymającej przecinak lub wycinak.

Jan Krzos

Literatura uzupełniająca
1. Figurski J., Popis S., „Wykonywanie elementów maszyn, urządzeń i narzędzi“, WSiP, Warszawa 2015.
2. Górecki A., „Technologia ogólna. Podstawy technologii mechanicznych“, WSiP,
Warszawa 2012.
3. Karolewska W., Przecinak“ w „Narzędzia, elektronarzędzia“, 1 (53) 2007, str.66

ZOBACZ TAKŻE
guest
0 komentarzy
Inline Feedbacks
View all comments
copyright 2026 portalnarzedzi.pl | wykonanie monikawolinska.eu